Πέμπτη 18 Απριλίου 2013

Ο Άνθρωπος του Τραίνου (απόσπασμα)

- Αυτός ο άνθρωπος είναι ένα όνειρο, ένα φάντασμα!

- Αυτό είναι το χειρότερο! Έναν πραγματικό άνθρωπο τον πολεμάς. Έχει αδυναμίες, κακές πλευρές... Ένα όνειρο όμως; Ένα φάντασμα πώς θα μπορέσεις να το πολεμήσεις; Ένα όνειρο είναι πιο ζωντανό απ' την ίδια τη ζωή!

"Ο Άνθρωπος του Τραίνου" (1958)

Αφιερώνεται στο βουβό πόνο όσων δεν μπόρεσαν να αναμετρηθούν με όνειρα και φαντάσματα δίχως να νιώσουν την ταπείνωση της ήττας...


Παρασκευή 29 Μαρτίου 2013

Είπαν για την Ελένη...





Η τρομερή αλήθεια πίσω από μια φημισμένη κινηματογραφική σκηνή!

Πολλοί αναγνώστες θα γνωρίζουν, ίσως, την κορυφαία δημιουργία του σκηνοθέτη Alan J. Pakula, Sophie’s Choice (1982) με την Meryl Streep (πήρε Όσκαρ ερμηνείας) και τον Kevin Kline (θα ‘πρεπε να είχε κι αυτός βραβευτεί!). Η ταινία κορυφώνεται στη φημισμένη «σκηνή της επιλογής» που λαμβάνει χώρα, υποτίθεται, στο Άουσβιτς κατά τη διάρκεια «υποδοχής» Πολωνών κρατουμένων.

Στη σκηνή αυτή, η Meryl Streep κρατά στην αγκαλιά της μια μικρούλα ηθοποιό που υποδύεται την κόρη τής Sophie, του χαρακτήρα που ενσάρκωνε η Streep. Η έκφραση τρόμου στο πρόσωπο της μικρής, και τα σπαραχτικά ουρλιαχτά της στο τέλος της σκηνής, μοιάζουν τόσο αληθινά που προκαλούν ανατριχίλα στον θεατή!



Το όνομα της μικρούλας αυτής ηθοποιού λίγοι το θυμούνται σήμερα: Jennifer Lawn. Εντυπωσιασμένος από την εξαιρετικά ρεαλιστική ερμηνεία της στη σκηνή αυτή, ξεκίνησα μια μικρή έρευνα για ν’ ανακαλύψω τα μετέπειτα κινηματογραφικά βήματα αυτού του σπουδαίου ταλέντου. Παντού σκοτάδι! Ακόμα και στο κορυφαίο site βάσης δεδομένων για τον κινηματογράφο, το IMDb, οι πληροφορίες ήταν ελάχιστες: Το μόνο που ανέφεραν ήταν ότι το “Sophie’s Choice” ήταν το μοναδικό έργο στο οποίο συμμετείχε η Jennifer, καθώς και ότι σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Tulane (στη Νέα Ορλεάνη των ΗΠΑ).

Αποφάσισα, τότε, να μοιραστώ το αίνιγμα με τους αναγνώστες του IMDb, ελπίζοντας πως κάποιος θα γνώριζε κάτι σχετικό με την υπόθεση. Δημοσίευσα, λοιπόν, ένα μίνι σχόλιο για την ταινία, με τίτλο: “What Ever Happened to Baby Jennifer (Lawn)?” (ο τίτλος παραπέμπει, λογοπαικτικά, στη γνωστή ταινία “What Ever Happened to Baby Jane?”, με την Bette Davis).

Από δύο αμερικανίδες αναγνώστριες που είχαν γνωρίσει προσωπικά την Jennifer Lawn έμαθα, τελικά, την τρομερή αλήθεια! Η μικρούλα Jennifer δεν είχε κατανοήσει ότι έπρεπε απλά να υποκριθεί στη σκηνή αυτή: Πίστεψε πως ό,τι συνέβαινε ήταν αληθινό, κι έτσι αληθινός ήταν κι ο τρόμος που ζωγραφιζόταν στο παιδικό προσωπάκι της! Κατάλαβα τότε αμέσως γιατί η Meryl Streep είπε κάποτε σε μια συνέντευξή της πως η «σκηνή της επιλογής» ήταν η πιο τρομακτική εμπειρία στην καριέρα της. Μια σκηνή που γυρίστηκε μόνο μία φορά!

Τελικά, τι απέγινε εκείνη η μικρούλα; Έφτασα στην απάντηση πριν καν μου την επιβεβαιώσουν οι αμερικανίδες αναγνώστριες του IMDb: Μετά από εξαιρετικές επιστημονικές σπουδές, σήμερα κάνει σπουδαία καριέρα ως υψηλόβαθμο στέλεχος (αντιπρόεδρος, αν δεν κάνω λάθος) μιας από τις κορυφαίες ασφαλιστικές εταιρείες των ΗΠΑ. Και, όσο για κινηματογράφο, «μην του μιλάτε του παιδιού», όπως λέει κι ένα τραγούδι των Παπαδόπουλου-Πλέσσα!

Aixmi.gr

Σάββατο 16 Μαρτίου 2013

Αντίο Φίλε...


Αυτό το σημείωμα μοιάζει προσωπικό. Ως ένα σημείο, ίσως και να ‘ναι... Ίσως όμως και ν’ αφορά εξίσου όλους όσους λαχαίνει να το διαβάζουν. Γιατί κοινό είναι, τελικά, το πεπρωμένο μας, μιας και βρεθήκαμε στην ίδια γωνιά του Σύμπαντος, πάνω στον ίδιο αυτό ασήμαντο σφαιρικό βράχο που αδιάκοπα μας παρασέρνει να στροβιλιζόμαστε μέσα στην κοσμική τροχιά του...

Ο Φίλος – ας τον ονομάσουμε έτσι – ήταν Δάσκαλος. Κι ήταν ευλογημένος με το ευγενέστερο των δώρων: την αγάπη και την εκτίμηση των μαθητών του!

Κι ήταν πατέρας ο Φίλος. Και οι θεοί του δώρισαν ένα παιδί που ανταποκρίθηκε σε όλα του τα οράματα, που εκπλήρωσε κάθε του προσδοκία – ίσως και με το παραπάνω!

Ήταν από τους λίγους πραγματικά κι απόλυτα αγαπημένους της κοινωνίας. Ο ορισμός του καλού παιδιού, του ανθρώπου που θεωρείται απ’ όλους σαν ιδανικός φίλος, πατέρας, σύντροφος, συνάδελφος, συνάνθρωπος...

Κι όμως... Ο Φίλος δεν υπήρξε ευτυχισμένος! Δε χάρηκε ποτέ τα δώρα της ζωής, κι αφέθηκε να τον καταναλώνει το μαράζι για όσα έχασε ή όσα δε μπόρεσε ν’ αποχτήσει. Σπάνια ένιωθε τη δύναμη – ή εύρισκε το νόημα – να πει στη ζωή ένα απλό «ευχαριστώ»...

Είχε μες στην ψυχή θυμό, πολύ θυμό, ο Φίλος. Ένα θυμό που σαν δηλητήριο κυλούσε στις φλέβες του! Μ’ αυτόν ξυπνούσε το πρωί, αυτός τον συντρόφευε τη μέρα (λες και φοβόταν μην τον χάσει!), αυτός ήταν που του ‘λεγε τα βράδια «καληνύχτα». Ένα αίσθημα σαρκοβόρο που του κατέτρωγε τα σωθικά, από λίγο κάθε μέρα... Κι έσβησε μόνο σαν δεν είχε πια τίποτα να φάει!

Γιατί ο θυμός είναι σαν το οξύ: πρώτα διαβρώνει το ίδιο το δοχείο που τον κουβαλάει! Έναν οργανισμό που, μέσα σ’ όλα τ’ άλλα, τον αποδυνάμωνε η αδιαφορία για την υγιεινή ζωή και τον δηλητηρίαζαν μεθοδικά και ύπουλα τα υποπροϊόντα δεκάδων χιλιάδων τσιγάρων που αλληλοδιαδέχονταν το ένα το άλλο χωρίς σταματημό, σε μια ατέλειωτη σκυταλοδρομία θανάτου...

Κι ύστερα ήρθε η αρρώστια... Κι ήταν πολύ αργά πια να φιλοσοφήσει κανείς τη ζωή, ν’ αναθεωρήσει τις προτεραιότητές της, να κοιτάξει πίσω και να επανεκτιμήσει τις ευκαιρίες και τα δώρα της που προσπέρασε θολωμένος απ’ το θυμό που εναλλασσόταν μ’ ένα εξίσου αυτοκαταστροφικό αίσθημα αυτο-οίκτου...

Ο Φίλος έφυγε πριν λίγες μέρες... Ίσα που πρόλαβε να γαληνέψει την ψυχή του διαπιστώνοντας πως αυτοί που τον φρόντισαν και τον έκλαψαν περισσότερο και με τη μεγαλύτερη ανιδιοτέλεια, ως την τελευταία στιγμή, ήταν εκείνοι που είχε πιστέψει για χειρότερους εχθρούς! Εγώ δεν πρόλαβα να του μιλήσω... Πιστεύω όμως πως, εκεί που βρίσκεται, απαλλαγμένος πια απ’ τις προκαταλήψεις που εμφυτεύει η γήινη φύση στη συνείδηση, θα γνωρίζει ήδη...

«Και τι με νοιάζει η ιστορία κάποιου άγνωστου Φίλου;», ακούω ήδη την ενοχλημένη φωνή του αναγνώστη. Όμως ο Φίλος, φίλοι μου, δεν αντιπροσωπεύει πια μια ατομικότητα, ένα ονοματεπώνυμο: Με τη μεταστοιχείωσή του έγινε «εγώ», έγινε «εσύ», έγινε «όλοι μας»! Μέρος της Ψυχής του Σύμπαντος που θα μας καλέσει να ενωθούμε μαζί της κάποια μέρα. Κι αυτός είναι ο μόνος δρόμος που θα μπορούσε, ίσως, να οδηγήσει στην Αθανασία...

Αντίο Φίλε! Σου στέλνω ένα κακότεχνο «οιονεί ποίημα» να σε συντροφεύει στο ταξίδι. Γιατί, είναι το μόνο που έχω...

Υπέρβαση του Εγώ

Αυτός ο στυλογράφος ο ακριβός
ήταν δικός μου:
κοίτα στο πλάι το μονόγραμμα!

Αυτό το σπίτι το ψηλό
σε μένα ανήκε:
μες στο συρτάρι είναι τα συμβόλαια!

Αυτό το ποίημα το εξαίσιο
εγώ το έγραψα:
πρόσεξε τ’ όνομά μου στο εξώφυλλο!

Αυτό το πλήθος το τεράστιο
για μένα ζητωκραύγαζε:
σώπα και άκουσε στο δίσκο τα συνθήματα!

Αυτή τη δωρεά τη γενναιόδωρη
εγώ την είχα κάνει:
για δες στην πινακίδα τα χρυσά τα γράμματα!

Αυτοί που κλαιν με σπαραγμό
για μένα κλαίνε:
διάβασε τ’ όνομά μου χαραγμένο στο σταυρό!

... Όμως «εγώ» δεν είμαι πια Εγώ:
Είμαι «εσύ», είμαι «εμείς»,
είμ’ ό,τι πέρασε και ό,τι θάρθει,
το χθες μαζί και τ’ αύριο,
το εδώ και το εκεί αγκαλιασμένα στο παντού,
ψυχή του Σύμπαντος και όλων των Συμπάντων!
Τώρα πια λεύτερος,
καμία αιτιότητα κρυφή να μη με σκιάζει...

(Ντίνος Πυργιώτης, ΜΕΤΑ ΤΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ...)

Δευτέρα 11 Μαρτίου 2013

Μάνος Χατζιδάκις: Ερωτικό

Ένα mail που ήρθε ξαφνικά μες στη νύχτα από κάπου μακριά, μου θύμισε πως ο κορυφαίος -κατά την άποψή μου- Έλληνας μουσικοσυνθέτης, Μάνος Χατζιδάκις, άφησε πίσω του και κάποια πολύ αξιόλογα δείγματα ποιητικής γραφής (ορισμένα εκ των οποίων μελοποίησε ο ίδιος). Δείτε μια μικρή συλλογή ποιημάτων του την οποία κατάφερα να εντοπίσω...

Ερωτικό

Κι αν γεννηθείς κάποια στιγμή
Μιαν άλλη που δε θα υπάρχω
Μη φοβηθείς
Και θα με βρεις είτε σαν άστρο
Όταν μονάχος περπατάς στην παγωμένη νύχτα
Είτε στο βλέμμα ενός παιδιού που θα σε προσπεράσει
Είτε στη φλόγα ενός κεριού που θα κρατάς
Διαβαίνοντας το σκοτεινό το δάσος

Γιατί ψηλά στον ουρανό που κατοικούνε τ' άστρα
Μαζεύοντ' όλοι οι ποιητές
Και οι εραστές καπνίζουν σιωπηλοί πράσινα φύλλα
Μασάν χρυσόσκονη πηδάνε τα ποτάμια
Και περιμένουν
Να λιγωθούν οι αστερισμοί και να λιγοθυμήσουν
Να πέσουν μες στον ύπνο σου
Να γίνουν αναστεναγμός στην άκρη των χειλιών σου
Να σε ξυπνήσουν και να δεις απ' το παράθυρό σου
Το πρόσωπό μου φωτεινό
Να σχηματίζει αστερισμό
Να σου χαμογελάει
Και να σου ψιθυρίζει
Καλή νύχτα


Κυριακή 10 Μαρτίου 2013

Η Κυρία με το Σκυλάκι (απόσπασμα)

...Τους φαινόταν ότι η ίδια η μοίρα τους προόριζε τον έναν για τον άλλο και τους ήταν ακατανόητο που και οι δυο τους ήταν παντρεμένοι. Σαν να ήταν δυο αποδημητικά πουλιά, αρσενικό και θηλυκό, τα οποία έπιασαν και τα υποχρέωσαν να ζουν σε διαφορετικά κλουβιά. Συγχωρήθηκαν μεταξύ τους γι' αυτό για το οποίο ντρέπονταν στο παρελθόν τους, συγχωρούσαν όλα του παρόντος κι αισθάνονταν ότι είναι η αγάπη τους εκείνη που τους άλλαξε και τους δυο.

Πρώτα, όταν ήταν θλιμμένος, καθησύχαζε τον εαυτό του με κάθε είδους συλλογισμούς που του 'ρχονταν στο μυαλό, τώρα όμως δεν χρειαζόταν τους συλλογισμούς, αισθανόταν βαθιά συμπόνια, ήθελε να είναι ειλικρινής, τρυφερός...

"Σταμάτησε, καλή μου", είπε. "Αρκετά έκλαψες... Ας μιλήσουμε τώρα, ας σοφιστούμε κάτι."

Μίλησαν, ύστερα, πολλή ώρα, είπαν με ποιο τρόπο θα μπορέσουν να απαλλαγούν από την ανάγκη να κρύβονται, να εξαπατούν, να μένουν σε διαφορετικές πόλεις, να κάνουν τόσον καιρό να βλέπονται. Πώς θα απελευθερωθούν απ' αυτά τα ανυπόφορα δεσμά;

"Πώς; Πώς;" ρωτούσε αυτός κι έπιανε το κεφάλι του. "Πώς;"

Φαινόταν ότι λίγο ακόμα και η λύση θα βρεθεί, και θ' αρχίσει τότε μια νέα, μια θαυμάσια ζωή. Ήταν και στους δυο ολοκάθαρο ότι το τέλος ακόμα βρίσκεται μακριά κι ότι το πιο πολύπλοκο και το πιο δύσκολο τώρα μόλις αρχίζει...

Άντον Τσέχωφ, Η Κυρία με το Σκυλάκι
Μετάφραση: Βασίλης Ντινόπουλος
Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", 2004



The Lady with the Little Dog (1960) - Excerpt από costaspap

Πέμπτη 7 Μαρτίου 2013

Σύντομη Συνάντηση (1945)

Ένας άντρας και μια γυναίκα, εγκλωβισμένοι και οι δύο σε θεσμούς που έχουν πάψει προ πολλού να θυμίζουν ζωή, συναντιούνται τυχαία στην καφετέρια ενός σιδηροδρομικού σταθμού. Και, παίρνοντας τη σκυτάλη από την τύχη, αποφασίζουν να συνεχίσουν να συναντιούνται μια φορά την εβδομάδα, σαν φίλοι, για να προσθέσουν μια πινελιά ανθρώπινης επικοινωνίας στην άχρωμη και στεγνή από συναισθήματα ζωή τους. Και η φιλία δεν αργεί να γίνει ερωτικό πάθος, το οποίο όμως καλείται να συγκρουστεί με τις ηθικές αναστολές αλλά και τις μοιραίες συμπτώσεις (ή μήπως τις βουλήσεις ενός νοήμονος πεπρωμένου;). Τα λίγα δευτερόλεπτα όπου εκείνη δίνει μάχη με τους ενοχικούς δισταγμούς της καθώς σκέφτεται να κατέβει από το τραίνο για να πάει να τον συναντήσει, αποτελούν ίσως μια από τις πιο ερωτικές σκηνές στην ιστορία του δυτικού κινηματογράφου!

Αν δεν αναγνωρίσατε ήδη την ταινία, μιλάμε για την Σύντομη Συνάντηση (Brief Encounter) του David Lean, με τον Trevor Howard και την Celia Johnson στους βασικούς ρόλους. Το σενάριο ανήκει στον χαρισματικό Noel Coward, ενώ ως μουσική επένδυση κυριαρχεί σε όλο το έργο το Δεύτερο Κοντσέρτο για Πιάνο του Sergei Rachmaninov.






Τρίτη 26 Φεβρουαρίου 2013

Το «χθες» και το «αύριο» μέσα απ’ την τζαμόπορτα...


Απ’ την τζαμόπορτα της παλιάς ταβέρνας στου Κουκάκη (με ήτα!) μπορούσα να βλέπω τα δύο τραπέζια στον πεζόδρομο. Στο ένα καθόταν ένα νέο ζευγάρι – ίσως φοιτητές, ή λίγο μεγαλύτεροι. Ο τύπος ήταν απ’ αυτούς που αντλούν τον αυτοπροσδιορισμό τους από την προσοχή των άλλων. Πριν καθίσουν, είχε μπει στην ταβέρνα με ύφος υπερχειλίζουσας μαγκιάς που κάνει τη γη να τρίζει κάτω απ’ τα πόδια της, επιθεώρησε σχολαστικά τα φαγητά, και έδωσε την παραγγελιά του με σίγουρη και βροντερή φωνή, όπως ταιριάζει σε πραγματικούς επιβήτορες! Τη φωνή της «κότας» που τον συνόδευε, για να είμαι ειλικρινής, δεν την άκουσα ποτέ, φαινόταν όμως να απολαμβάνει την προστατευτική παρουσία του «μάτσο» ιδιοκτήτη της! Δεν αποτέλεσε έκπληξη για μένα το γεγονός ότι, όση ώρα εκών-άκων τους έβλεπα μέσα απ’ την τζαμόπορτα, δεν διέκρινα ούτε υποψία τρυφερότητας ανάμεσα στο αυτάρεσκο θεριό και το καθυποταγμένο φτερωτό του: Εκείνος απλά απολάμβανε το γεύμα του μ’ εκείνο το βαρβαρικό στυλ πρώην πρωθυπουργού στου Μπαϊρακτάρη, ενώ εκείνη κατέβαλλε κάθε δυνατή προσπάθεια να μην τον ενοχλεί!

Στο άλλο τραπέζι το σκηνικό ήταν πολύ διαφορετικό. Ένα ηλικιωμένο ζευγάρι έτρωγε αθόρυβα, φροντίζοντας να κάνουν την παρουσία τους όσο γινόταν πιο διακριτική. Κάθε τόσο, η γυναίκα έσκυβε προς το μέρος του συμπαθέστατου ανθρώπου που καθόταν δίπλα της και τον χάιδευε στοργικά στο κεφάλι και την πλάτη. Εκείνος τότε έγερνε απαλά στον ώμο της και δεχόταν με ευγνωμοσύνη ακόμα μια δόση απ’ τη στοργή της. Ήταν φανερό πως ο άνθρωπος υπέφερε από κάποιο πρόβλημα υγείας που τον καθιστούσε ευάλωτο. Και ήταν εξίσου φανερό πως η γυναίκα του τού πρόσφερε το καλύτερο γιατρικό που υπάρχει στον κόσμο: την αγάπη της!

Δεν ξέρω για ποιο πράγμα ένιωσα περισσότερη θλίψη... Για το ζευγάρι των απόμαχων της ζωής, που έμειναν μόνοι να στηρίζουν ο ένας τον άλλο μπροστά στο τρομαχτικό φάσμα μιας αβέβαιης επόμενης μέρας που κάθε της στιγμή φαντάζει σαν απειλή για το πολύτιμο «μαζί»; Για τον υπερφίαλο νεαρό που νομίζει πως θα βιώνει αιώνια την αυτάρεσκη αίσθηση της δύναμής του, αγνοώντας αφελώς τις σκληρές πραγματικότητες που αποκαλύπτει η ζωή στο διάβα της;

Καθώς έπαιρνα το δρόμο για το σπίτι, δεν απέφυγα τους συμβολικούς συνειρμούς με μια χώρα που, πάνω στην αλαζονική αφέλεια της αυτάρεσκης εθνικής «εφηβείας» της, μεθυσμένη από τη μαγική αυτοεικόνα της «οικονομικής υπερδύναμης των Βαλκανίων», βάδισε με σίγουρα βήματα ως το χείλος της καταστροφής της! Και τώρα, στην όψιμη, καταναγκαστική, αιφνίδια ενηλικίωσή της, θα πρέπει ν’ ανακαλύψει τις άγνωστες γι’ αυτήν αρετές της αυτοσυγκράτησης και της κοινωνικής αλληλεγγύης, σαν μόνους δρόμους για τη σωτηρία...

Και ξάφνου, ήρθαν στο νου μου τα «Αθέατα Σύννεφα», ποιητικό παραλήρημα ενός άγνωστου, «οιονεί ποιητή»:

Τρελοί κι ανυποψίαστοι
διαβήκαμε τους δρόμους του καιρού
έφιπποι στης αθανασίας τ’ αλαζονικό μας
το αυτονόητο,
με έπαρση πολλή κατάματα
τον ήλιο ατενίζοντας
μες στο γαλάζιο, άνεφο ουρανό...

Πώς δεν τα είδαμε που έρχονταν τα σύννεφα;
Πώς δεν ακούσαμε τον κεραυνό από μακριά;
Πώς δε μυρίσαμε στο χώμα τη βροχή;

Τώρα μένω πια μάταια ν’ αναζητώ
τ’ αυτάρεσκα χαμόγελα
της σίγουρής μου αυθάδειας,
τον κόσμο εκείνο το «μηδαμινό»
που έλεγαν μου ανήκε,
την πόρτα πάντα πρόθυμα
χωρίς να με ρωτά
ν’ ανοίγει σαν γυρνώ,
τις μυρωδιές απ’ το φαΐ
ποτέ που δεν ετοίμασα...

Όμως, σα δείτε τα παιδιά
μην τους χαλάτε τ’ όνειρο,
της αυταπάτης το άλογο
μην τ’ αγριεύετε
τόσο ωραίο που μοιάζει το ταξίδι!
Τρελά κι ανυποψίαστα
αφήστε να διαβαίνουνε
τους δρόμους του καιρού
μες στα δικά τους τ’ αλαζονικά
τα «αυτονόητα».
Ώσπου να δουν τα σύννεφα,
ν’ ακούσουν τη βροντή,
την πρώτη να μυρίσουν τη βροχή
κάποια στιγμή στο χώμα...

(Ντίνος Πυργιώτης, ΜΕΤΑ ΤΑ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ...)

Aixmi.gr

Δευτέρα 4 Φεβρουαρίου 2013

ΤΟ ΒΗΜΑ - Πάρσιφαλ: Η σοφία μέσα απ’ τη συμπόνια

Μιλώντας τις προάλλες με ένα πολύ κοντινό μου πρόσωπο, συνειδητοποίησα πόσο μάταιη είναι η προσπάθεια ερμηνείας των ανθρώπινων συναισθημάτων με όρους κοινής λογικής και ηθικής του δικαίου. Πριν χρόνια, η συνομιλήτριά μου έχασε τον πατέρα της μετά από μακροχρόνια ασθένεια. Την ίδια εποχή βρισκόταν στη διαδικασία ενός διαζυγίου που έμελλε ν’ αποδειχθεί ιδιαίτερα οδυνηρό γι’ αυτήν, λόγω της εκδικητικής συμπεριφοράς του συζύγου της...

Μετά από κάπου μια εικοσαετία, ο ίδιος ο σύζυγος αρρώστησε σοβαρά. Δεν απαιτείται, ίσως, πολλή φαντασία για να μαντέψει κανείς ποιο πρόσωπο βρέθηκε να τον συντρέξει τη δύσκολη αυτή ώρα! Το ενδιαφέρον εστιάζεται στη φαινομενική αντινομία στο συναισθηματικό ισοζύγιο: Όπως μου ομολόγησε, στον πατέρα της, με τον οποίο την συνέδεαν βαθιά αισθήματα αγάπης, δεν είχε προσφέρει ούτε πολλοστημόριο –τόσο ψυχικά, όσο και πρακτικά– αυτών που με εντελώς αυθόρμητο τρόπο κατέθετε σε έναν άνθρωπο που της είχε συμπεριφερθεί για χρόνια σαν δυνάστης!

Στη λογική απορία μου, η απάντησή της ήταν αφοπλιστική: «Όταν έχασα τον πατέρα μου, ήμουν ακόμα ένα ανώριμο, εγωκεντρικό πλάσμα, ανίκανο να νιώσει αληθινή συμπόνια. Σιγά-σιγά, όμως, η ζωή με προσγείωσε, μου έδειξε την τραγική πλευρά της ματαιότητας, με έκανε σοφότερη. Τώρα μπορώ και συμπονώ ακόμα κι αυτούς που με έβλαψαν, επειδή και μόνο είναι άνθρωποι!» Η σοφία, λοιπόν, χέρι-χέρι με τη συμπόνια! Μια ιδέα που με παραπέμπει στη μεγαλύτερη πνευματική κληρονομιά που άφησε πίσω του ένας μεγάλος μουσικός και διανοητής που αγάπησε πολύ την Ελλάδα...

Ο «Πάρσιφαλ» (Parsifal) υπήρξε το τελευταίο – και κατά πολλούς κορυφαίο – μουσικό δράμα του Ρίχαρντ Βάγκνερ. Έμελλε να επηρεάσει πολλούς κατοπινούς συνθέτες, είτε δήλωναν ευθέως τη συμπάθειά τους για τον Βάγκνερ (όπως, π.χ., ο Πουτσίνι), είτε επιδίδονταν σε μάταιες ασκήσεις άρνησής του (π.χ., Ντεμπυσσύ). Θα προσθέσω στις επιδράσεις (καθαρά προσωπική άποψη) και την προ-τελευταία (και ίσως σημαντικότερη) όπερα του Τσαϊκόφσκι, τη «Ντάμα Πίκα» (Queen of Spades), όπου το κοντράστ διατονικού και χρωματικού αρμονικού ύφους συμβολίζει τη διαλεκτική συνύπαρξη του καλού με το κακό.

Η όπερα, με χαρακτήρα σκηνικής τελετουργίας, πρωτοπαρουσιάστηκε το 1882 στο δεύτερο Φεστιβάλ του Μπαϋρώυτ (Bayreuth). Ο Βάγκνερ ανέθεσε τη μουσική διεύθυνση στον στενό του φίλο Χέρμαν Λεβί (Hermann Levi), έναν σημαντικό γερμανοεβραίο μαέστρο του οποίου το ταλέντο ο συνθέτης θαύμαζε ιδιαίτερα. Το λιμπρέτο του Βάγκνερ βασίζεται εν μέρει σε επικό ποίημα του Βόλφραμ φον Έσενμπαχ, γραμμένο τον 13ο αιώνα. Κεντρική ιδέα στο μουσικό δράμα είναι η κατάκτηση της σοφίας (θα έλεγα, της αυτοσυνειδησίας) μέσω της συμπόνιας για τον συνάνθρωπο, του βιώματος, δηλαδή, του αλλότριου πόνου. Η ιδέα δεν ανήκει, φυσικά, στον ίδιο τον Βάγκνερ, αλλά είναι αποτέλεσμα της επίδρασης του Σοπενχάουερ πάνω στον συνθέτη-φιλόσοφο.

Σύμφωνα με το λιμπρέτο (του οποίου τις λεπτομέρειες θεωρώ δευτερεύουσες για τους σκοπούς της παρούσας ανάλυσης και δεν θα παραθέσω), ο Πάρσιφαλ, ένας αφελής αλλά καλόψυχος νέος, ανακαλύπτει τις βαθύτερες αλήθειες της ύπαρξης όταν, μετά από μια μακρά πορεία μύησης («περιπλάνηση»), κατορθώνει να υπερβεί τα τείχη του «εγώ» και να βιώσει τον πόνο του συνανθρώπου (Αμφόρτας) σαν δικό του πόνο.

Στο ποιητικό κείμενο του λιμπρέτου υπάρχει μια φράση που θα μπορούσε να κινήσει την περιέργεια των Φυσικών (αν και ουδέποτε συνέβη κάτι τέτοιο, τουλάχιστον εξ όσων γνωρίζω). Λίγο πριν το υπέροχο ορχηστρικό ιντερλούδιο της Πρώτης Πράξης, ακούγεται ο παρακάτω διάλογος ανάμεσα στον Πάρσιφαλ και τον Γκούρνεμαντς(*):

ΠΑΡΣΙΦΑΛ: «Μόλις και μετά βίας βαδίζω, κι όμως νιώθω πως ήδη έχω πάει πολύ μακριά!»

ΓΚΟΥΡΝΕΜΑΝΤΣ: «Βλέπεις, γιε μου, σ’ αυτό εδώ το μέρος ο χρόνος γίνεται χώρος!»

Όσο κι αν θέλει κανείς να αποφύγει τη σκέψη ως παράλογη, δεν μπορεί να μη διερωτηθεί ως πού, άραγε, θα μπορούσε να φτάσει η ικανότητα του Βάγκνερ να βλέπει μπροστά από την εποχή του. Η όπερα πρωτοπαρουσιάστηκε 23 ολόκληρα χρόνια πριν ο Άλμπερτ Αϊνστάιν προτείνει την (Ειδική) Θεωρία της Σχετικότητας. Κι ο παραπάνω διάλογος παραπέμπει αναπόφευκτα στους χωροχρονικούς μετασχηματισμούς που επιτρέπει η σχετικιστική θεωρία. Περίπτωση επιστημονικής προφητείας; Ή μήπως θα πρέπει να συμβιβαστούμε, βολικότερα, με την πιο «πεζή» φιλοσοφική ερμηνεία περί ιδεατού ή υποκειμενικού χώρου και χρόνου, γυρίζοντας με ανακούφιση πίσω στον Καντ και τον Σοπενχάουερ;

Την απάντηση ίσως δεν την μάθουμε ποτέ. Αυτό για το οποίο μπορούμε να είμαστε σίγουροι είναι πως το μήνυμα του Πάρσιφαλ δεν υπόκειται στη φθορά του χρόνου ή στους περιορισμούς του χώρου: Είναι τόσο παλιό όσο ο άνθρωπος, και φτάνει τόσο μακριά όσο η σκέψη μας για το Σύμπαν!

(*) Δείτε το video

ΤΟ ΒΗΜΑ