ΤΟ ΒΗΜΑ - Το «σύνδρομο Μπεν-Χουρ», παλιό και νέο

Μία πρόσφατη επίσκεψη στο φαρμακείο της γειτονιάς μού έφερε στο νου ένα παλιότερο κείμενο [1] στο «Βήμα». Το κείμενο εκείνο αναφερόταν, συμβολικά, σε ένα «σύνδρομο Μπεν-Χουρ» για να περιγράψει την πολιτική εργαλειοποίηση του μίσους. Ήταν το μίσος (και το πάθος για εκδίκηση) εκείνο που κράτησε τον Ben-Hur στη ζωή. Και είναι το μίσος για τον πολιτικό αντίπαλο που, συχνά, ενσπείρουν κάποια κόμματα στον λαό για να εξασφαλίσουν την πολιτική τους επιβίωση...

Ξαναθυμήθηκα, λοιπόν, το «σύνδρομο» και την υπέροχη ταινία στην οποία αυτό παραπέμπει, όμως τούτη τη φορά για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Όσοι γνωρίζουν το φιλμ θα θυμούνται μία τρομακτική σκηνή: Η μητέρα και η αδελφή του κεντρικού ήρωα βρίσκονται κλειδωμένες μέσα σε ένα σκοτεινό κελί, στο υπόγειο κάποιας ρωμαϊκής φυλακής. Υποφέρουν και οι δύο από την νόσο του Χάνσεν (είναι λεπρές). Το κελί είναι ερμητικά κλειστό, και το μόνο που συνδέει το εσωτερικό του με τον έξω χώρο είναι ένα μικροσκοπικό πορτάκι. Μία φορά τη μέρα ένας φρουρός το ανοίγει για λίγο για να περάσει στις δύο γυναίκες ένα πιάτο φαγητό, ίσα να μην πεθάνουν της πείνας.

Ήρθα για μία στιγμή στη θέση των δύο λεπρών (τηρουμένων, φυσικά, των αναλογιών ανάμεσα σε περιπτώσεις μη-συγκρίσιμου μεγέθους!) καθώς έφτασα στο φαρμακείο και βρήκα την πόρτα κλειδωμένη. Η πόρτα – μάλλον πρόσφατης κατασκευής – ήταν βαριά και έδινε γενικά την εικόνα της ισχυρής θωράκισης. Όπως με αυστηρά νεύματα καθιστούσαν γνωστό οι φαρμακοποιοί, η επικοινωνία με τον πελάτη θα έπρεπε να γίνει μέσα από ένα μικροσκοπικό στρογγυλό φινιστρίνι που άνοιγε ίσα για να περάσει μία συνταγή ή μια συσκευασία φαρμάκου. Τούτη τη φορά οι δυνητικά «λεπροί» δεν βρίσκονταν μέσα αλλά έξω από τη «φυλακή»...

Κανείς, φυσικά, δεν μπορεί να ψέξει στο ελάχιστο τις πάντα ευγενέστατες φαρμακοποιούς της γειτονιάς μου, οι οποίες απλά ακολούθησαν τις οδηγίες αυτοπροστασίας που είχαν λάβει από τους αρμόδιους φορείς για την φονική επιδημία της εποχής. Το σημείωμα δεν σχολιάζει επαγγελματικές πρακτικές αλλά απλά καταγράφει, ίσως με μία δόση μελαγχολικού σαρκασμού, τα σημεία των καιρών. Ένας νέος και ανίκητος, ακόμα, ιός όρισε ξαφνικά μία καινούργια κοινότητα «λεπρών», της οποίας έχουμε όλοι γίνει εν δυνάμει μέλη.

Έτσι, φτάσαμε να αντιμετωπίζουμε την εγγύτητα ως απειλή κατά της ζωής, υποκαθιστώντας την φυσική επαφή με τις επικοινωνιακές δυνατότητες που παρέχει ένα ηλεκτρονικό λειτουργικό σύστημα. Και διαπιστώσαμε (χωρίς ιδιαίτερη έκπληξη, αφού τα κοινωνικά δίκτυα μας είχαν προ πολλού προϊδεάσει και προετοιμάσει) ότι το «από μακριά κι αγαπημένοι» είναι η χρυσή συνταγή για τη δημιουργία και τη διατήρηση φιλίας ανάμεσα σε άτομα με, κατά τα άλλα, πολύ διαφορετικά πρωτογενή χαρακτηριστικά προσωπικότητας.

Ορατός είναι τώρα ο κίνδυνος το νέο αυτό «σύνδρομο Μπεν-Χουρ», υπό τις θεσμικά κατοχυρωμένες, μάλιστα, ευλογίες της ίδιας της πολιτείας σε κάθε χώρα, να οδηγήσει και σε ένα είδος κοινωνικού διαχωρισμού (θα αποφύγω την ακραία λέξη «ρατσισμός») εις βάρος εκείνων που με γενικό (και μάλλον ασαφή) τρόπο αναφέρονται ως «ευπαθείς ομάδες». Αν, για παράδειγμα, μία πολιτεία θεσπίσει περιοριστικά μέτρα που αφορούν αποκλειστικά και μόνο τους «ηλικιωμένους», πώς ακριβώς θα προσδιοριστεί αυτή τούτη η έννοια του «ηλικιωμένου»;

Ο θείος μου ο Νικήτας (έχω αναφερθεί σε αυτόν σε παλιότερα κείμενα στο «Βήμα», αφού υπήρξε ίσως ο φανατικότερος αναγνώστης στην ιστορία αυτής της εφημερίδας!) έφυγε στα 94 χρόνια του. Μέχρι λίγο πριν το τέλος ήταν αρκετά υγιής, βάδιζε χιλιόμετρα καθημερινά σαν άσκηση (και μάλιστα πιο γρήγορα απ’ όσο θα μπορούσα να τον φτάσω!) και ήταν χρήσιμος – με όλη τη σημασία της λέξης – σε παιδιά, ανίψια και εγγόνια. Για να είμαι ειλικρινής, δεν θυμάμαι να τον έριξε πολλές φορές στο κρεβάτι μία γρίπη, ενώ το απλό κρυολόγημα το περνούσε πάντα «στο πόδι». Αν υποτεθεί, λοιπόν, ότι ζούσε σήμερα κι ότι ερχόταν η πολιτεία να του ανακοινώσει επίσημα ότι «είναι πολύ γέρος» για να κυκλοφορεί στους δρόμους, θα ήταν σαν η ίδια αυτή πολιτεία να υπέγραφε την θανατική καταδίκη του. Ας σκεφτούμε τώρα ότι, σύμφωνα με όσα ακούγονται, αυτό το «πολύ γέρος» θα αφορά ίσως ακόμα και άτομα που, από άποψη ηλικίας, θα μπορούσαν να είναι παιδιά του...

Όμως, εκτός από τους «ηλικιωμένους», στις ευπαθείς ομάδες λογίζονται και τα άτομα με υποκείμενα χρόνια νοσήματα. Οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι, απαραίτητα, απόμαχοι της ζωής. Πολλοί εργάζονται κανονικά και, γενικά, ζουν φυσιολογικές ζωές, εφαρμόζοντας απλά κάποια αναγκαία περιοριστικά μέτρα στην καθημερινότητά τους ή ακολουθώντας κατάλληλες θεραπευτικές αγωγές. Ερώτηση: Υπάρχει θεσμικά δόκιμος και – κυρίως – ηθικά αποδεκτός τρόπος να διαχωριστούν de jure από το υπόλοιπο σώμα της κοινωνίας σε ό,τι αφορά στοιχειώδη δικαιώματα, όπως η ελευθερία μετακίνησης και η δυνατότητα πρόσβασης στην εργασία; Πώς θα διασφαλιστεί στην περίπτωση αυτή το ιατρικό απόρρητο (ερώτημα μάλλον ρητορικό); Και, έχει άραγε υπολογιστεί το ψυχικό κόστος που θα επιφέρει αυτό το ιδιότυπο, και με επίσημη σφραγίδα προσδιοριστικό, «στίγμα» του νοσούντος, όταν μάλιστα η σύγχρονη ιατρική δεν παύει να τονίζει την σπουδαιότητα της θετικής αυτοεικόνας και της εν γένει αισιόδοξης στάσης ζωής ως ακέραιου μέρους μίας θεραπείας;

Ελπίδα όλων είναι, φυσικά, το νέο «σύνδρομο Μπεν-Χουρ» να μην μακροημερεύσει και σύντομα να ξαναγυρίσει η κανονικότητα στην κοινωνική ζωή. Το θλιβερό είναι ότι το παλιότερο (και, δυστυχώς, διαχρονικό στον τόπο μας) ομώνυμο «σύνδρομο» – εκείνο, δηλαδή, που χρησιμοποιεί το μίσος ως μέσο άσκησης πολιτικής – φαίνεται ότι καλά κρατεί. Γιατί, μετρώντας χαιρέκακα αριθμούς νεκρών, κάποια παραπολιτικά όργανα γκεμπελικής κοπής βγήκαν πρόσφατα στο προσκήνιο εξακοντίζοντας απειλές του τύπου «θα λογαριαστούμε», ή επιχειρώντας να σπιλώσουν την υπόληψη καταξιωμένων επιστημόνων που μάχονται νυχθημερόν για να περιορίσουν τις επιπτώσεις της θανατηφόρου επιδημίας. Αλλά, και οι εξ επισήμων πολιτικών χειλέων ακουόμενες αναγγελίες «θα λογοδοτήσουν», οι οποίες τεχνηέντως υπεμφαίνουν πολιτική ενοχή, ελάχιστα συντελούν στο κλίμα σύμπνοιας που οι παρούσες δύσκολες περιστάσεις επιβάλλουν.

Η εντύπωση που τελικά μένει είναι ότι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο – παλιό και νέο – ο Μπεν-Χουρ έχει αγαπήσει τόσο αυτή τη χώρα ώστε αρνείται να την εγκαταλείψει. Και τρομάζουμε τώρα στη σκέψη ότι αυτός μπορεί να είναι και ο μόνος «τουρίστας» που θα μας έχει απομείνει για φέτος! Όμως, ας προσπαθήσουμε τουλάχιστον να σκεφτόμαστε θετικά. Μήπως κι αντέξουμε έτσι καλύτερα αυτό που μοιάζει με κακό όνειρο – μα δεν είναι...

[1] https://www.tovima.gr/2016/06/01/opinions/to-syndromo-mpen-xoyr-kai-to-politiko-systima/

ΤΟ ΒΗΜΑ

Περί ενσυναίσθησης...

Κάποιες λέξεις αποκτούν κακή φήμη από την καταχρηστική μεταχείρισή τους στον καθημερινό λόγο...

Διάβασα πρόσφατα μερικά αφοριστικά (και μάλλον ειρωνικά) σχόλια για τη λέξη "ενσυναίσθηση". Όχι μόνο για την κατάχρησή της αλλά και για αυτή τούτη τη χρήση της. Όμως, οι λέξεις αξιολογούνται με βάση το εννοιολογικό περιεχόμενό τους, όχι με κριτήριο την ταυτότητα ή/και το πλήθος εκείνων που τις εκφέρουν. Αλλιώς, ας καταργήσουμε, π.χ., τη λέξη "πρόοδος" επειδή κάποιοι δηλώνουν (χωρίς πράγματι να είναι) "προοδευτικοί"!

Για όσους έχουν επιτρέψει στον εαυτό τους να βυθιστεί στη μαγεία του Πάρσιφαλ, η λέξη "ενσυναίσθηση" δεν χρειάζεται καν λεξικό, είναι a priori καθορισμένη μέσα τους. Το πιο κάτω άρθρο (το επέλεξα τυχαία ανάμεσα σε άλλα πολλά) αναλύει την έννοια και επισημαίνει κάποιες λεπτές διαφορές της από άλλες, συγγενείς έννοιες.

Τι είναι ενσυναίσθηση και ποια η δύναμή της

Κλείνω με ένα ερώτημα, ουδόλως ρητορικό: Είναι οι συνεχείς κρίσεις που ζούμε εδώ και μία δεκαετία που μας έχουν αλλάξει τόσο; Ή μήπως οι κρίσεις απλά ανέδειξαν αυτό που πάντα είχαμε υπάρξει;

Στ' αλήθεια δεν έχω απάντηση...

Onassis (1988) (Ελληνικοί υπότιτλοι)

Chopin: Nocturne in F-sharp, Op. 15, No. 2 - Irene Veneziano

Αν κάποιος δεν γνωρίζει τις Nocturne του Chopin και απλά διατρέχει το σχετικό CD ακούγοντας τις αρχές των tracks, πιθανόν αυτό το κομμάτι να το προσπεράσει. Αρχικά ηχεί μάλλον αδιάφορο και ίσως βαρετό. Θα μπορούσε να είναι η ζωή ενός συνηθισμένου ανθρώπου. Χωρίς πάθη, χωρίς εκπλήξεις, δίχως συγκινήσεις...

Η συνέχεια είναι ανατρεπτική. Σαν ένα σύντομο, απεγνωσμένο αλλά μάταιο, τελικά, ταξίδι στην "κόλαση" των ανθρωπίνων παθών, που τελειώνει άδοξα. Για να ξαναγυρίσει η αδιάφορη γαλήνη...

Είναι εκπληκτικό πώς ο Chopin χωρά τόσο πολλές ιδέες μέσα σε τόσο λίγες νότες! Μάστορας αληθινός της φόρμας-μινιατούρας Α-Β-Α, κατασκευάζει "συμφωνικούς" ήχους με ένα και μόνο όργανο...

Αθηναϊκές ταβέρνες που δεν κατέβασαν ρολά...

Υπάρχουν άνθρωποι στην πόλη που, για διάφορους λόγους, δεν έχουν τη δυνατότητα να φροντίζουν οι ίδιοι για το καθημερινό τους φαγητό. Έτσι, καταφεύγουν σε κάποια ταβέρνα της γειτονιάς που καλύπτει τις διατροφικές τους προτιμήσεις. Και, επειδή ο Έλληνας είναι ον συναισθηματικό και δένεται με τους χώρους, η ταβέρνα αυτή καταλήγει να γίνει το "δεύτερο σπίτι" τους!

Αυτή η εξαρτησιακή κατάσταση, όμως, κρύβει και κάποιες παγίδες. Για παράδειγμα, πολλοί Αθηναίοι είναι αναγκασμένοι να παραμένουν στην πόλη τα καλοκαίρια. Αν μία ταβέρνα λειτουργεί με απόλυτο επαγγελματισμό, φροντίζει να μένει ανοιχτή στο διάστημα αυτό (έστω λειτουργώντας με "προσωπικό ασφαλείας") ώστε να μην αφήνει ακάλυπτους τους πελάτες της σε ό,τι αφορά τη διατροφή τους. Τι γίνεται, όμως, όταν το αγαπημένο μαγαζί κατεβάζει ρολά για έναν ολόκληρο μήνα; Ο πελάτης είναι τότε υποχρεωμένος να αναζητήσει άλλες λύσεις που, συχνά, τον βγάζουν από τις διατροφικές του συνήθειες. Και, επειδή ένας καλοκαιρινός μήνας δεν είναι επαρκές διάστημα για να αποβληθούν εξαρτήσεις χρόνων, ο πελάτης είναι ο πρώτος που θα μπει στο μαγαζί μόλις ξεκλειδώσουν και πάλι την πόρτα οι ηλιοκαμένοι και ανανεωμένοι εστιάτορες...

Η παρούσα επιδημική κρίση αποτέλεσε, εκτός των άλλων, μία ακόμα ευκαιρία για να ξεχωρίσουν οι αληθινοί επαγγελματίες στον χώρο της εστίασης. Η πολιτεία ορθώς επέτρεψε στα εστιατόρια να συνεχίσουν να λειτουργούν ως "delivery" ή ως "take-away", έτσι ώστε να μην αφήσουν διατροφικά ακάλυπτους τους πελάτες τους σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς. Όσοι εστιάτορες έκριναν ότι τα κέρδη από μια τέτοια μερική λειτουργία δεν ήταν ικανοποιητικά, απλά κατέβασαν ρολά. Σε πολλές περιπτώσεις, είναι οι ίδιοι που κατεβάζουν ρολά τον Αύγουστο. Κατανοητό: οι ταβέρνες είναι επιχειρήσεις, όχι φιλανθρωπικά ιδρύματα!

Κάποιοι άλλοι, εν τούτοις, έμειναν εκεί στις θέσεις τους. Σε κεντρικά σημεία της πόλης αλλά και σε γωνιές της Αθήνας που δεν τις πιάνει το μάτι σου... Στο ταβερνάκι της αθηναϊκής γειτονιάς που, αψηφώντας το αντι-κίνητρο του μειωμένου κέρδους, έμεινε ανοιχτό για να κάνει τη ζωή των Αθηναίων λίγο πιο υποφερτή σε τούτες τις δύσκολες συνθήκες, οι κάτοικοι της πόλης οφείλουμε ένα "ευχαριστώ".

Και, επειδή σε μία κρίση όλα... κρίνονται, μετά το τέλος της θα έχουμε δει πολλά πράγματα με άλλο μάτι, και πολλές "αδιαπραγμάτευτες" σταθερές μας θα έχουν επαναξιολογηθεί...

ΜΑΡΙΑ ΡΕΖΑΝ (1921-2004): Η τελευταία της συνέντευξη στον Δαυίδ Ναχμία

Shostakovich: Συμφωνία No. 7 ("Leningrad")

Η Συμφωνία No.7 του Dmitri Shostakovich ονομάστηκε "Συμφωνία Leningrad" διότι μεγάλο μέρος της συντέθηκε κάτω από δραματικές συνθήκες στο Leningrad (σημερινή Αγία Πετρούπολη) κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης από τον στρατό των Ναζί (1941).

Από καθαρά μουσική άποψη, δύσκολα θα την χαρακτήριζε κάποιος ως τυπική συμφωνία (με καλά καθορισμένη φόρμα), αλλά μάλλον ως συμφωνική φαντασία. Το χαρακτηριστικό εμβατήριο στο πρώτο μέρος παραπέμπει στη φόρμα ορχηστρικών παραλλαγών του Bolero του Ravel, και μάλλον από εκεί αντλεί την έμπνευσή του.

Αν και όχι κορυφαίο έργο του Σοστακόβιτς, αποτελεί μουσική μαρτυρία μιας τραγικής εποχής για την ανθρωπότητα. Ως τέτοια, η συμφωνία αυτή κατέχει μία πολύ ιδιαίτερη θέση στο συμφωνικό ρεπερτόριο!

Αθηναϊκοί διάλογοι

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ... ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ!

Ρωτάει το παιδί την μαθηματικό μητέρα του:

- Μαμά, τι είναι γκουρμέ γεύμα;

- Εκείνο που το κόστος του είναι ανάλογο του τετραγώνου του μεγέθους των πιάτων, και αντιστρόφως ανάλογο της τετραγωνικής ρίζας της ποσότητας που περιέχουν, παιδί μου!

- Καλά, πάμε τότε για σουβλάκια!


ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΣ Ο ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟΣ... ΦΟΡΟΣ!

- Να 'ναι καλά το παλικάρι, μου ελάφρυνε τους φόρους, να ανασάνει λιγάκι και το μαγαζί!

- Το "παλικάρι" είμαι εγώ, κυρ-Γιάννη!

- Γιατί το λέτε αυτό, κύριε Μανώλη;

- Λοιπόν, άκου: Με απειλεί πως, αν δεν ακουμπήσω το 1/3 του μισθού μου σε σένα, θα μου ρίξει γερό πρόστιμο. Τώρα, λοιπόν, και το μαγαζί σου θα κάνει μεγαλύτερο τζίρο, και εκείνος θα πάρει πίσω τους φόρους που σου "χάρισε" μέσω της δικής μου αναγκαστικής κατανάλωσης!

- Τι μου λέτε, κύριε Μανώλη... Κι εγώ ο βλάκας δεν τον ψήφισα!

- Μη σκας, κυρ-Γιάννη, ομοιοπαθείς είμαστε. Εγώ τον ψήφισα!

** HAPPY NEW TAX YEAR! **

Δύο εικόνες που σημάδεψαν την δεκαετία

Όλη η τραγικότητα της "(αντι-)μνημονιακής" δεκαετίας αποτυπώνεται σε δύο εικόνες με ισχυρή συμβολική σημασία: Marfin, Μάιος 2010 - Capital controls, Ιούλιος 2015.

Και στις δύο περιπτώσεις, τόσο οι φυσικοί όσο και οι ηθικοί αυτουργοί δεν τιμωρήθηκαν ποτέ. Δικαστικά ή πολιτικά...

Μουσική κρυπτογραφία και μινιμαλισμός στην «Πέμπτη Συμφωνία»

Λίγες σκέψεις για ένα μουσικό έργο που περιέχει πολύ περισσότερα από ένα δημοφιλές μουσικό μοτίβο...

Έτος Μπετόβεν το 2020, με την συμπλήρωση 250 χρόνων από την γέννηση του μεγάλου μουσικού. Έτσι, ένα μικρό μουσικολογικό αφιέρωμα είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής σε αυτόν...

Ο Τιτάνας έγραψε εννέα συμφωνίες. Πολλοί θεωρούν, ίσως όχι άδικα, ως κορυφαία την τελευταία του, την Ένατη. Ήταν αυτή, άλλωστε, που άνοιξε το δρόμο στον Σούμπερτ, τον Μπραμς, τον Μπρούκνερ, τον Βάγκνερ, τον Μάλερ, ακόμα και τον Σοστακόβιτς.

Κάποια άλλη συμφωνία του, η Πέμπτη, είναι ιδιαίτερα δημοφιλής λόγω του χαρακτηριστικού εναρκτήριου θέματός της. Ένα θέμα κατά βάση ρυθμικό (όχι μελωδικό) που θα το κωδικοποιούσαμε με την έκφραση «3-1». Δηλαδή, ένα γκρουπ από τρεις νότες (ή, αν προτιμάτε, τρία χτυπήματα) ακολουθούμενο από μία τέταρτη (ίδιας ή μεγαλύτερης διάρκειας) η οποία τονίζεται κάπως, έτσι ώστε να ξεχωρίζει από τις άλλες τρεις:

«παμ-παμ-παμ-ΠΟΜ» ή «παμ-παμ-παμ-ΠΟΟΟΜ»

Αυτό που είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσει κάποιος σε πρώτο άκουσμα είναι ότι η Πέμπτη Συμφωνία του Μπετόβεν είναι ένα αριστούργημα μινιμαλιστικής κυκλικής γραφής! Θα τολμούσα να πω, μία σχεδόν μονοθεματική συμφωνία όπου το θέμα, δίκην έμμονης ιδέας (για να θυμηθούμε τον Μπερλιόζ) επαναλαμβάνεται σε όλη την έκταση του έργου. «Μα, όχι», ίσως πει ο αναγνώστης, «το θέμα ακούγεται μόνο στο πρώτο μέρος και – κάπως παραλλαγμένο – στο σκέρτσο, πριν το φινάλε!»

Απαιτούνται πολλές, πάρα πολλές ακροάσεις της «Πέμπτης» για να εντοπίσει κανείς όλες τις παρουσίες αυτού του δαιμονικού «3-1» θέματος, που εμφανίζεται με όλες τις δυνατές του μεταμφιέσεις σε κάθε μέρος, σε κάθε απόσπασμα της φοβερής συμφωνίας. Ακόμα κι εκεί, όμως, που δεν ακούγεται στην κυριολεξία, ο ακροατής το «ακούει» ως αφαίρεση, προβάλλοντάς το ο ίδιος, σχεδόν ασυνείδητα, μέσα από το περιρρέον ορχηστρικό περιβάλλον.

Πολλοί μουσικολόγοι έχουν αμφισβητήσει αυτή την σχεδόν μεταφυσική διάσταση της Πέμπτης Συμφωνίας του Μπετόβεν, με τον ισχυρισμό ότι το βασικό ρυθμικό θέμα της είναι μάλλον κοινότοπο και ακούγεται σε πολλά μουσικά έργα (αναφέρω, ενδεικτικά, το γνωστό γαμήλιο εμβατήριο του Μέντελσον, την Τέταρτη Συμφωνία του Τσαϊκόφσκι, καθώς και την Πέμπτη Συμφωνία του Μάλερ). Προσωπικά πιστεύω ότι οι αναλυτές διστάζουν κατά βάθος να αναγνωρίσουν μία πολύ ιδιαίτερη αρετή σε κάποιο έργο του Μπετόβεν, η οποία θα έδινε στο έργο αυτό ένα μοναδικό συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με την ιερή Ένατη Συμφωνία!

Με την μινιμαλιστική γραφή του στην Πέμπτη Συμφωνία, ο Μπετόβεν διδάσκει την τέχνη της μουσικής κρυπτογραφίας. Άνοιξε έτσι τον δρόμο για τις θεματικές μεταμορφώσεις του Λιστ, του Βάγκνερ (τα περίφημα Leitmotiv), του Φρανκ, του Τσαϊκόφσκι, του Στράους (του Ρίχαρντ, φυσικά), ακόμα και του Ραχμάνινοφ.

Η περίπτωση του Τσαϊκόφσκι αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Χτίζει την όπερα «Ντάμα Πίκα» πάνω σε τρία μόλις βασικά θέματα (Leitmotiv), τα οποία όμως μετασχηματίζονται κατά τρόπο ιδιοφυή κατά τη διάρκεια του έργου, σε αντιστοιχία με τον μετασχηματισμό των χαρακτήρων του δράματος (το φινάλε της δεύτερης πράξης είναι ένας μουσικός χαρακτηρισμός της διχασμένης προσωπικότητας). Από μία διαφορετική άποψη, η μουσική κρυπτογραφία ήταν υπαρξιακή ανάγκη για τον Τσαϊκόφσκι, αφού μόνο μέσω των κωδικοποιημένων μηνυμάτων που πρόσφερε μπορούσε ο συνθέτης να εκφράσει ελεύθερα πτυχές της προσωπικότητάς του με τις οποίες δεν ήταν συμφιλιωμένος (και, κατά μία εκδοχή, οδήγησαν στην αυτοκτονία του).

Σημειώνουμε, τέλος, ότι ο μινιμαλισμός του Μπετόβεν στην «Πέμπτη» βασίζεται σε συνεχή μετασχηματισμό μίας πολύ απλής θεμελιώδους ιδέας, και κατά τούτο διαφέρει από τον επαναληπτικό μινιμαλισμό που αναπτύχθηκε κατά τον εικοστό αιώνα (βλ., π.χ., https://www.academia.edu/3490009/REPETITIVE_MINIMALISM_A_HISTORICAL_STYLE_OR_A_PERSPECTIVE_IN_MUSIC). Είναι, θα λέγαμε, μία εμμονική αναζήτηση ψυχικής λύτρωσης που δεν βρίσκει δικαίωση παρά μόνο στις τελευταίες νότες του θριαμβευτικού φινάλε της συμφωνίας.

Χωρίς, λοιπόν, να αμφισβητούμε κατ' ελάχιστον την σημασία της Ένατης Συμφωνίας του Μπετόβεν για την μετέπειτα εξέλιξη της Μουσικής, πιστεύουμε ότι η Πέμπτη Συμφωνία αξίζει να εκτιμηθεί περισσότερο για την επαναστατική πρωτοτυπία της και λιγότερο για την αναμφισβήτητη δημοφιλία της. Ή, τουλάχιστον, όχι απλά και μόνο γι' αυτήν...

Aixmi.gr - ΤΟ ΒΗΜΑ